Gia Long – Nguyễn Ánh: Giữa chiến tranh, lưu vong và dựng nghiệp

1. Tuổi trẻ trong thời loạn

Nguyễn Phúc Ánh sinh năm 1762. Ông trưởng thành khi phong trào Tây Sơn nổi lên và quyền lực của các chúa Nguyễn ở Đàng Trong sụp đổ. Những năm đầu đời chính trị của ông gắn với việc chạy trốn, mất rồi giành lại căn cứ và tìm cách tập hợp lực lượng.

Cuộc chiến cuối thế kỷ XVIII không chỉ là xung đột cá nhân giữa Nguyễn Ánh và Nguyễn Huệ. Đó còn là sự thay đổi sâu rộng của cấu trúc quyền lực, kinh tế và xã hội trên toàn lãnh thổ.

2. Những liên minh gây tranh luận

Nguyễn Ánh tìm kiếm sự giúp đỡ từ Xiêm. Sự can thiệp của quân Xiêm kết thúc bằng thất bại tại Rạch Gầm–Xoài Mút năm 1785 trước lực lượng Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy. Đây là sự kiện quan trọng khi đánh giá những rủi ro của việc dựa vào ngoại lực.

Ngày 28/11/1787, Bá Đa Lộc đại diện Nguyễn Ánh ký hiệp ước Versailles với đại diện vua Louis XVI. Theo nghiên cứu của Étienne Võ Đức Hạnh, các cam kết viện trợ chính thức của triều đình Pháp không được thực hiện như dự kiến. Điều này cần phân biệt với sự tham gia sau đó của một số cá nhân, thủy thủ và chuyên gia người Pháp vào lực lượng Nguyễn Ánh. [1]

3. Từ Gia Định đến chiến thắng năm 1802

Nguyễn Ánh củng cố lực lượng tại Gia Định, xây dựng hậu cần, thủy quân và khả năng duy trì chiến tranh dài hạn. Sau khi Quang Trung qua đời năm 1792, Tây Sơn gặp nhiều khó khăn về lãnh đạo và nội bộ.

Năm 1801, quân Nguyễn chiếm Phú Xuân. Năm 1802, Nguyễn Ánh đánh bại Tây Sơn và lên ngôi, lấy niên hiệu Gia Long. Chiến thắng chấm dứt một giai đoạn nội chiến kéo dài nhưng cũng đi cùng tổn thất lớn của nhiều cộng đồng.

4. Xây dựng triều Nguyễn

Gia Long trị vì từ năm 1802 đến 1820, đặt kinh đô tại Huế và củng cố bộ máy nhà nước, quân đội, hệ thống hành chính và luật pháp. Bộ Hoàng Việt luật lệ, thường gọi là luật Gia Long, được ban hành dưới thời ông.

Việc ổn định chính quyền không thể tách rời những chính sách củng cố quyền lực và cách ứng xử với các lực lượng từng đối địch. Khi đánh giá một triều đại, cần xem cả thành tựu tổ chức lẫn chi phí con người và chính trị.

5. Đọc lịch sử vượt khỏi hai cực đối lập

Nhìn từ người dân, các chiến dịch kéo dài có thể đồng nghĩa với di dời, lao dịch, thuế khóa và những đứt gãy đời sống. Nhìn từ người cầm quyền, vấn đề lại là làm thế nào duy trì quân đội, bảo vệ căn cứ và tạo dựng cơ sở cho quyền cai trị. Hai điểm nhìn ấy không triệt tiêu nhau, nhưng làm thay đổi cách chúng ta đặt câu hỏi.

Cũng cần thận trọng với cách suy luận từ kết quả về động cơ: việc một vương triều thống nhất đất nước không có nghĩa là mọi quyết định trong quá trình đó đều không cần xem xét; ngược lại, việc nhìn nhận những hệ quả tiêu cực cũng không nên khiến ta bỏ qua các thay đổi về hành chính và tổ chức.

Một góc nhìn nhấn mạnh công lao thống nhất và xây dựng vương triều. Góc nhìn khác nhấn mạnh việc tìm kiếm sự hỗ trợ từ bên ngoài, cuộc chiến với Tây Sơn và những chính sách sau năm 1802. Mỗi cách đọc phản ánh một phần sự thật, nhưng đều cần được đối chiếu sử liệu và bối cảnh.

Đọc lịch sử không nhất thiết phải chọn một nhân vật để ca ngợi hay phủ nhận tuyệt đối. Quan trọng hơn là hiểu hoàn cảnh, lựa chọn, hệ quả và đời sống của những người chịu ảnh hưởng.

6. Dòng thời gian các bước ngoặt

7. Nguồn và hướng đọc thêm